Quadripleji fizyoterapisti

Quadripleji (tetrapleji), boyun hizasındaki omurilik segmentlerinin hasar görmesiyle kollarda, gövdede ve bacaklarda kas gücü ile duyunun kısmen ya da tamamen kaybolduğu felç tablosudur. Tanıyı nörolog, beyin ve sinir cerrahı veya fiziksel tıp ve rehabilitasyon hekimi koyar. Fizyoterapi ise korunmuş kas fonksiyonlarını güçlendirmeyi, solunumu desteklemeyi ve kişinin günlük işlerde daha bağımsız hale gelmesini hedefler.

Quadripleji Nedir, Paraplejiden Farkı Nedir?

Omurilik hasarı servikal bölgede (C1-C8) olduğunda dört ekstremite birlikte etkilenir ve buna quadripleji denir. Hasar göğüs veya bel seviyesindeyse kollar korunur; bu tabloya parapleji adı verilir. Kısmi güç kaybı olan durumlar için tetraparezi terimi de kullanılır.

Lezyon seviyesi, hangi hareketlerin korunacağını büyük ölçüde belirler:

• C4 ve üzeri: Diyaframı çalıştıran frenik sinir C3-C5 köklerinden çıktığı için solunum desteği gerekebilir.
• C5: Omuz ve dirsek bükme hareketleri büyük oranda korunur.
• C6: Bilek kaldırma (ekstansiyon) korunur; bu hareketle parmakların pasif kapanmasını sağlayan tenodez kavrama öğretilebilir.
• C7-C8: Dirseği açan triceps kası çalıştığı için transferler ve tekerlekli sandalye itme daha kolaydır.

Hekimler hasarın tam (komplet) mi kısmi (inkomplet) mi olduğunu ASIA Bozukluk Ölçeği (AIS) ile A'dan E'ye derecelendirir. Rehabilitasyon hedefleri bu sınıflamaya ve lezyon seviyesine göre belirlenir.

Quadriplejinin Nedenleri Nelerdir?

Boyun omuriliğini etkileyen nedenler travmatik ve travmatik olmayan olarak iki gruba ayrılır:

• Trafik kazaları ve motosiklet kazaları
• Yüksekten düşmeler; yaşlılarda basit düşmeler bile boyun yaralanmasına yol açar
• Sığ suya baş üstü atlama, dalış ve temas sporlarında boyun travmaları
• Servikal spondilotik miyelopati (boyun kireçlenmesinin omuriliğe baskısı)
• Omurilik tümörleri, epidural apse ve enfeksiyonlar
• Transvers miyelit gibi inflamatuvar hastalıklar ve omurilik damar tıkanıklıkları

Bazı beyin kaynaklı hastalıklarda (serebral palsi, beyin sapı inmesi) da dört ekstremitede güç kaybı görülür; ancak bu durumlarda rehabilitasyon yaklaşımı omurilik yaralanmasından farklı planlanır.

Quadriplejide Hangi Belirtiler ve Sorunlar Görülür?

Felç yalnızca hareket kaybından ibaret değildir; otonom sinir sistemi de etkilendiği için birçok vücut sistemi bu tablodan payını alır:

• Kollarda, gövdede ve bacaklarda kuvvet ve duyu kaybı
• Spastisite (kaslarda istemsiz kasılma ve sertlik) ve eklemlerde kontraktür
• Zayıf öksürük, balgam atamama ve solunum kapasitesinde azalma
• Ayağa kalkarken tansiyon düşmesi (ortostatik hipotansiyon)
• Mesane ve bağırsak kontrolünde bozulma
• Hareketsizliğe bağlı bası yaraları ve kemik erimesi
• Yanma, karıncalanma şeklinde nöropatik ağrı ile omuz ağrıları

Quadripleji Tedavisinde Fizyoterapi Yöntemleri

Rehabilitasyon akut dönemde yoğun bakım ve serviste başlar, kronik dönemde uzun soluklu bir programla sürer. Fizyoterapist, hekimin tanısı ve lezyon seviyesi doğrultusunda fonksiyonel değerlendirme yapar ve programı buna göre kurar. Başlıca yöntemler şunlardır:

• Pozisyonlama ve eklem hareket açıklığı egzersizleri: Pasif ve aktif-asistif hareketlerle kontraktür ve spastisite kontrol altında tutulur.
• Solunum fizyoterapisi: Diyafram egzersizleri, asiste öksürük teknikleri ve solunum kası eğitimi uygulanır.
• Kuvvetlendirme: Korunmuş omuz, dirsek ve bilek kasları elastik bant ve ağırlıklarla çalıştırılır.
• Eğik masa (tilt table) ile dikleştirme: Kan basıncının dik duruşa uyumunu ve kemik yüklenmesini destekler.
• Oturma dengesi ve transfer eğitimi: Yataktan sandalyeye geçiş, kaydırma tahtası kullanımı öğretilir.
• Fonksiyonel elektrik stimülasyonu (FES): Felçli kaslarda elektrik uyarısıyla kasılma sağlanır.
• Tekerlekli sandalye becerileri ve ortez kullanımı: El-bilek ortezleri kavrama işlevine yardımcı olur.

Bir seans çoğunlukla 45-60 dakika sürer; tolerans düşükse daha kısa ve sık seanslara bölünür. Kronik dönemde program genellikle haftada birkaç gün yürütülür ve ilerleme düzenli aralıklarla yeniden ölçülür. Seanslar klinikte veya evde planlanabilir.

Quadriplejiye Ne İyi Gelir? Günlük Yaşam Önerileri

Seans dışındaki alışkanlıklar komplikasyonları önlemede en az terapi kadar önemlidir:

• Basıyı düzenli kaldırın: Yatakta pozisyonu yaklaşık iki saatte bir değiştirin; tekerlekli sandalyede öne veya yana eğilerek kalçadaki ağırlığı sık aralıklarla kaydırın ve basınç dağıtan minder kullanın.
• Cildi her gün kontrol edin: Kalça, sakrum ve topuklarda kızarıklık olup olmadığına ayna yardımıyla ya da bakım veren kişiyle birlikte bakın.
• Yavaş dikleşin: Yatarken oturmaya geçişi kademeli yapın; hekim önerdiyse karın bağı ve kompresyon çorabı tansiyon düşmesini azaltır.

Uzman seçerken nörolojik rehabilitasyon ve omurilik yaralanması deneyimi, transfer ve solunum eğitimi verip vermediği gibi kriterlere bakmanız işinizi kolaylaştırır. Bu sayfada listelenen fizyoterapistlerin profillerini uzmanlık alanları açısından karşılaştırmak karar vermenize yardımcı olur.

Ne Zaman Acilen Hekime Başvurmalı?

Özellikle T6 ve üzeri lezyonlarda otonomik disrefleksi gelişebilir: ani ve şiddetli baş ağrısı, yüzde kızarma, lezyon seviyesinin üzerinde terleme ve kan basıncında hızlı yükselme acil durumdur. Bu belirtilerde dik oturun, sıkı giysileri gevşetin, idrar sondası tıkanıklığını kontrol edin ve hemen sağlık ekibine ulaşın. Bunlara ek olarak şu durumlarda hekime başvurun:

• Nefes darlığı, balgamın atılamaması veya ateş
• Bacakta tek taraflı şişlik, ısı artışı ve kızarıklık
• Açılan veya derinleşen bası yarası
• Daha önce olmayan yeni güç ya da duyu kaybı