Parapleji fizyoterapisti

Parapleji, omuriliğin göğüs, bel veya sakral bölümündeki bir hasar nedeniyle iki bacakta ve gövdenin alt kısmında kas gücü ile duyu kaybının ortaya çıkmasıdır. Kollar etkilenmez; bu yönüyle boyun seviyesindeki hasarda görülen tetraplejiden ayrılır. Tanı hekim tarafından konur. Fizyoterapi ise kalan kas gücünü korumayı, bağımsız hareketi artırmayı ve ikincil sorunları önlemeyi hedefler.

Parapleji Nedir ve Nasıl Sınıflandırılır?

Omurilik, beyinden gelen hareket komutlarını ve vücuttan gelen duyusal bilgileri taşıyan sinir yoludur. Hasarın seviyesi, hangi kasların ve organların etkileneceğini belirler. Üst göğüs (T1-T6) seviyesindeki yaralanmalarda gövde kontrolü de zayıflarken, bel bölgesindeki (L1-L5) hasarlarda kalça ve diz kaslarının bir kısmı çalışmaya devam edebilir.

Hekimler hasarın şiddetini genellikle ASIA Bozukluk Ölçeği (AIS) ile tanımlar:

• Tam (komplet) parapleji: Hasar seviyesinin altında, en alt sakral segmentlerde de hareket ve duyu yoktur.
• Tam olmayan (inkomplet) parapleji: Seviyenin altında bir miktar duyu veya kas gücü korunur. Rehabilitasyon hedefleri bu gruptaki kişilerde daha geniş planlanır.

Parapleji Neden Olur? Başlıca Nedenler ve Belirtiler

Nedenler travmatik ve travmatik olmayan olarak ikiye ayrılır. Travmatik grupta trafik kazaları, yüksekten düşme, sığ suya atlama ve ateşli silah yaralanmaları yer alır. Travmatik olmayan nedenler arasında omuriliğe bası yapan tümörler, omurga enfeksiyonları, transvers miyelit, multipl skleroz, omurilik damar tıkanıklıkları ve doğuştan gelen spina bifida bulunur.

Bacaklardaki güç ve his kaybının yanında paraplejide şu belirtiler sık görülür:

• Spastisite: Kaslarda istemsiz kasılma ve sertlik; özellikle gece ve pozisyon değişiminde belirginleşir.
• Mesane ve bağırsak kontrol sorunları: Düzenli kateterizasyon veya bağırsak programı gerektirebilir.
• Nöropatik ağrı: Yanma, karıncalanma, elektrik çarpması tarzında ağrı.
• Ortostatik hipotansiyon: Yataktan oturur pozisyona geçerken tansiyon düşmesi ve baş dönmesi.
• Bası yaraları: His kaybı olan bölgede, özellikle oturma kemikleri ve sakrum üzerinde deri hasarı.

Parapleji Tedavisinde Fizyoterapi Yöntemleri

Rehabilitasyon programı hekimin değerlendirmesi ve fizyoterapistin yaptığı kas gücü, eklem hareket açıklığı, oturma dengesi ve fonksiyonel bağımsızlık ölçümlerine göre planlanır. Akut dönemde yoğun bir program uygulanır; kronik dönemde haftada iki ila üç seanslık sürdürme programları yaygındır. Bir seans çoğunlukla 45-60 dakika arasında sürer, ancak yorgunluk ve tansiyon yanıtına göre kısaltılabilir.

Kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

• Pozisyonlama ve eklem hareket açıklığı egzersizleri: Kalça, diz ve ayak bileğinde kontraktür gelişimini önler.
• Germe egzersizleri: Spastisiteyi azaltmaya ve hamstring kaslarının uzunluğunu korumaya yöneliktir; uzun oturuş için hamstring esnekliği gereklidir.
• Üst ekstremite ve omuz kuşağı güçlendirme: Tekerlekli sandalye itme ve transferlerde yükü kollar taşıdığı için önceliklidir.
• Gövde stabilizasyonu ve oturma dengesi eğitimi: Desteksiz oturma ve uzanma becerisini geliştirir.
• Transfer eğitimi: Yatak, sandalye, tuvalet ve araç arasında güvenli geçiş teknikleri öğretilir.
• Tilt masada ayakta durma: Kemik yoğunluğunu desteklemek ve dolaşımı ortostatik yüklenmeye alıştırmak için kademeli olarak uygulanır.
• Ortezle yürüme eğitimi: Uygun seviyedeki kişilerde KAFO veya AFO ortezlerle paralel bar ve yürüteç içinde çalışılır.
• Vücut ağırlığı destekli ve robotik yürüme eğitimi: Özellikle inkomplet hasarda yürüme paternini çalıştırmak için kullanılır.
• Fonksiyonel elektrik stimülasyonu (FES): Felçli kaslarda kasılma oluşturarak dolaşımı ve kas kütlesini destekler.
• Solunum egzersizleri: Üst göğüs seviyesindeki hasarlarda öksürük etkinliğini ve akciğer kapasitesini korur.

Paraplejiye Ne İyi Gelir? Günlük Yaşam Önerileri

Seanslar kadar evde sürdürülen alışkanlıklar da ikincil komplikasyonları azaltmada belirleyicidir:

• Basıncı düzenli olarak boşaltın: Tekerlekli sandalyede 15-30 dakikada bir kollarla gövdeyi kaldırın veya öne ve yanlara eğilerek oturma kemiklerindeki yükü azaltın. Yatakta yaklaşık iki saatte bir pozisyon değiştirin.
• Cildinizi her gün kontrol edin: Sakrum, topuk ve oturma kemiklerine uzun saplı ayna ile bakın; geçmeyen kızarıklığı ihmal etmeyin.
• Omuzlarınızı koruyun: Transferlerde aynı yükseklikteki yüzeyleri tercih edin, kayma tahtası kullanın ve omuz arkası kaslarını güçlendiren egzersizleri programınızda tutun.

Ayrıca oda sıcaklığına ve su tüketimine dikkat etmek, his kaybı olan bölgede sıcak su torbası veya ısıtıcı kullanmamak yanık riskini azaltır.

Ne Zaman Acilen Hekime Başvurmalı?

Paraplejide bazı durumlar hızlı tıbbi müdahale gerektirir. Altıncı göğüs omuru (T6) ve üstündeki hasarlarda görülen otonom disrefleksi; ani ve şiddetli baş ağrısı, yüksek tansiyon, yaralanma seviyesinin üstünde terleme ve yüzde kızarma ile kendini gösterir ve acil durumdur. Şu işaretlerde de gecikmeden hekime başvurun:

• Bacakta tek taraflı şişlik, ısı artışı ve kızarıklık (derin ven trombozu şüphesi)
• Ani nefes darlığı veya göğüs ağrısı
• Ateş, bulanık veya kötü kokulu idrar
• Kollarda ya da korunmuş kaslarda yeni gelişen güç kaybı
• Derin veya akıntılı bası yarası

Parapleji İçin Doğru Fizyoterapist Nasıl Seçilir?

Parapleji rehabilitasyonu ortopedik bir sorundan farklı olarak nörolojik rehabilitasyon deneyimi gerektirir. Özel Fizyoterapist'te listelenen uzmanların profillerini karşılaştırırken omurilik yaralanması ve nörolojik rehabilitasyon alanındaki eğitimlerine, transfer ve tekerlekli sandalye becerisi eğitimi verip vermediklerine, ortez ve yardımcı cihaz konusunda bilgi sahibi olup olmadıklarına bakmanız karar vermenizi kolaylaştırır. Seansların klinikte veya evde yapılabilmesi, transfer güçlüğü yaşayan kişiler için önemli bir seçim kriteridir.

İlk değerlendirmede fizyoterapist hekim raporunuzu inceler; kas gücünü, duyu seviyesini, spastisite derecesini, oturma dengesini ve günlük yaşam aktivitelerindeki bağımsızlığınızı ölçer. Hedefler, örneğin bağımsız transfer veya ortezle kısa mesafe yürüme gibi, bu değerlendirmeye göre birlikte belirlenir.