Boyun Fıtığı Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Boyun fıtığı, boyun omurlarının arasındaki disklerden birinin iç kısmının dış halkayı zorlayarak taşması ve çoğu zaman yakındaki bir sinire baskı yapmasıdır. En sık belirtileri boyun ağrısı, omuza ve kola yayılan ağrı, elde ya da parmaklarda uyuşma ve karıncalanma ile kolda güçsüzlüktür; çoğu kişide şikâyetler ameliyatsız yöntemlerle ve zamanla belirgin biçimde azalır.

Bu yazıda boyun fıtığının neden olduğunu, hangi belirtilerle kendini gösterdiğini, nasıl teşhis edildiğini, fizik tedavi ve fizyoterapinin süreçteki yerini, evde yapılabilecek egzersizleri ve hangi durumlarda gecikmeden bir hekime başvurmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Boyun fıtığı nedir?

Boyun bölgesinde yedi omur bulunur ve bu omurların arasında amortisör görevi gören diskler yer alır. Her diskin dışında sağlam, lifli bir halka, içinde ise jöle kıvamında bir çekirdek vardır. Dış halka zayıflayıp çatladığında çekirdeğin bir bölümü dışarı doğru taşabilir. Taşan parça, omurilikten çıkıp kola giden sinir köküne dayanırsa sinir hem sıkışır hem de tahriş olur.

Tıpta sinir kökünün bu şekilde etkilenmesine servikal radikülopati denir. Boyun fıtığı radikülopatinin en sık nedenlerinden biridir; ancak sinir sıkışması kireçlenme ve kemik çıkıntıları gibi başka nedenlerle de oluşabilir. Fıtık daha büyükse ve omuriliğin kendisine baskı yapıyorsa tablo farklıdır ve daha dikkatli izlem gerektirir.

Boyun fıtığı neden olur?

Boyun fıtığının çoğu zaman tek bir nedeni yoktur. Sık sayılan etkenler şunlardır:

• Yaşa bağlı disk değişiklikleri: Diskler yıllar içinde su kaybeder, esnekliğini yitirir ve dış halka daha kolay çatlar. Orta yaş ve sonrasında görülen fıtıkların önemli bir bölümü bu yıpranmayla ilişkilidir.

• Ani zorlanma ve yaralanmalar: Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi'ne (AAOS) göre gençlerde boyun kaynaklı sinir sıkışması çoğunlukla ani bir yaralanmanın ardından gelişen disk fıtığından kaynaklanır.

• Yanlış kaldırma ve aşırı yüklenme: Ağır bir yükü yanlış teknikle kaldırmak ya da vücudu hazırlıksız biçimde zorlamak diske binen basıncı artırır.

• Uzun süre hareketsiz kalmak: Saatlerce oturmak, uzun süre araç kullanmak ve genel hareketsizlik disk sağlığını olumsuz etkileyen etkenler arasında sayılır.

• Sigara ve fazla kilo: İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), sigaranın disk dokusunu zayıflattığını ve fazla kilonun fıtık riskini artıran etkenlerden olduğunu belirtir.

Bazı kişilerde ise belirgin bir zorlanma ya da yaralanma olmadan da boyun fıtığı gelişebilir.

Boyun fıtığı belirtileri

Boyun fıtığının belirtileri, fıtığın hangi seviyede olduğuna ve hangi sinire baskı yaptığına göre değişir. En sık görülenler şunlardır:

• Boyunda ağrı ve sertlik

• Boyundan omuza, kürek kemiğinin çevresine ve kola yayılan, çoğu zaman yanıcı ya da keskin bir ağrı

• Kolda, elde veya parmaklarda uyuşma, karıncalanma, iğnelenme hissi

• Omuzda, kolda veya elde güçsüzlük; bir şeyi kavramakta ya da kolu kaldırmakta zorlanma

• Başı geriye atmak, boynu ağrılı tarafa çevirmek, öksürmek veya ıkınmakla artan ağrı

AAOS, sinir sıkışması olan bazı kişilerin elini başının üstüne koyduğunda kol ağrısının hafiflediğini belirtir. Bu hareket sinir üzerindeki gerginliği azaltır. Kola yayılan ağrının tek başına boyun fıtığı anlamına gelmediğini de unutmayın: omuz sorunları, dirsekte veya el bileğinde sinir sıkışması ve kalp hastalıkları da benzer şikâyetlere yol açabilir. Özellikle sol kola yayılan ağrıya göğüste baskı, nefes darlığı veya terleme eşlik ediyorsa acil yardım çağırın.

Boyun fıtığı patlaması belirtileri

"Boyun fıtığı patlaması" tıbbi bir terim değildir; genellikle diskin çekirdeğinin dış halkayı tamamen aşarak dışarı taştığı ya da kopan bir parçanın omurga kanalına düştüğü durumları anlatmak için kullanılır. Bu durumda ağrı çoğu zaman daha ani ve şiddetli başlar, kola yayılan ağrı ve uyuşma belirginleşir. Taşan parça omuriliğe baskı yapıyorsa ellerde beceriksizlik, düğme iliklemekte veya yazı yazmakta zorlanma, bacaklarda güçsüzlük, yürürken dengesizlik ve idrar ya da dışkı kontrolünde bozulma görülebilir. Bu belirtiler gecikmeden hekim değerlendirmesi gerektirir.

Boyun fıtığı nasıl teşhis edilir?

Teşhis öncelikle şikâyetlerin dinlenmesi ve muayeneyle konur. Hekim kollarınızdaki kas gücünü, his kaybını ve refleksleri kontrol eder, boynunuzu belirli yönlere hareket ettirerek ağrının kola yayılıp yayılmadığına bakar. Görüntüleme gerekirse en sık istenen tetkik MR'dır; MR diskleri, sinir köklerini ve omuriliği gösterir. Röntgen ve tomografi kemik yapıyı değerlendirmek için kullanılabilir. Kas ve sinir iletim testleri (EMG) ise şikâyetlerin boyundaki bir sinirden mi yoksa kol ya da eldeki bir sinir sıkışmasından mı kaynaklandığını ayırt etmeye yardım eder.

MR raporunda "bulging", "protrüzyon" veya "ekstrüzyon" gibi ifadeler görebilirsiniz. Bunlar diskin ne kadar taştığını anlatır. Şikâyeti olmayan pek çok kişinin MR'ında da disk taşmaları görülebildiği için raporu muayene bulgularıyla birlikte hekiminizin yorumlaması gerekir.

Boyun fıtığı kendiliğinden geçer mi?

Çoğu kişide şikâyetler zamanla belirgin biçimde azalır. Kola yayılan ağrıyla seyreden boyun fıtığının seyrini inceleyen bir sistematik derlemede, hastaların çoğunun başlangıçta şiddetli ağrı ve orta düzeyde işlev kaybıyla başvurduğu, ancak ilk 4–6 ay içinde belirgin bir düzelme görüldüğü bildirilmiştir. Aynı derlemeye göre hastaların yaklaşık yüzde 83'ünde tam iyileşme 24–36 ay içinde gerçekleşmiştir. AAOS da boyun kaynaklı sinir sıkışması yaşayan kişilerin büyük çoğunluğunun zamanla düzeldiğini, ağrının bazen günler ya da haftalar içinde geçtiğini, bazen daha uzun sürdüğünü belirtir.

Bu, beklemenin her zaman yeterli olduğu anlamına gelmez. İyileşme süresi kişiden kişiye değişir; şikâyetler tekrarlayabilir ve güç kaybı gibi bulguları olan kişilerin daha yakından izlenmesi gerekir.

Boyun fıtığı tedavisi

Boyun fıtığında tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, sinir üzerindeki tahrişi yatıştırmak, boyun ve kol işlevini geri kazandırmak ve şikâyetlerin tekrarlamasını önlemektir. Omuriliğe baskı ya da ilerleyen güç kaybı yoksa ilk basamak ameliyatsız yöntemlerdir.

Ameliyatsız tedavi yöntemleri

• Hareketli kalmak: NHS, şikâyetler elverdiği ölçüde günlük aktivitelere devam edilmesini ve yürüyüş, yüzme gibi hafif egzersizlerle hareketli kalınmasını önerir. Uzun süre yatak istirahati önerilmez.

• İlaç tedavisi: Hekiminiz ağrı ve iltihabı azaltan ilaçlar, kısa süreli kas gevşeticiler veya kortizon içeren ilaçlar önerebilir. İlaçları yalnızca hekiminizin önerdiği biçimde kullanın.

• Enjeksiyonlar: Ağrısı diğer yöntemlerle azalmayan bazı kişilerde sinir köküne yakın bölgeye yapılan enjeksiyonlar değerlendirilebilir.

• Fizik tedavi: Ağrıyı azaltmaya, boyun hareketlerini rahatlatmaya ve kasları güçlendirmeye yönelik programın merkezindedir; ayrıntıları aşağıda anlattık.

Fizik tedavi ve fizyoterapi ne yapar?

Fizyoterapist, boyun ve omuz çevresindeki yumuşak dokulara elle uygulamalar yapabilir. Görsel: Pixabay

Fizyoterapist önce boyun ve omuz hareketlerinizi, kas kuvvetinizi, his kaybını, duruşunuzu ve ağrınızı artıran günlük alışkanlıklarınızı değerlendirir. Ardından şikâyetlerinizin evresine uygun bir program hazırlar. Bu program kişiye göre şunları içerebilir:

• Egzersiz tedavisi: Boynun önündeki derin kasları, kürek kemiği çevresindeki ve sırttaki kasları güçlendiren, boyun hareket açıklığını artıran hareketler. Ayrıntılar için egzersiz tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

• Manuel terapi: Boyun ve sırt eklemlerine ve çevredeki yumuşak dokulara fizyoterapistin elleriyle uyguladığı teknikler hareketi kolaylaştırmaya ve ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilir. Bu yöntemi manuel terapinin faydaları yazımızda anlattık.

• Traksiyon: AAOS'a göre bazı kişilerde boynu nazikçe çekerek sinir üzerindeki baskıyı azaltmayı amaçlayan traksiyon uygulamaları programa eklenebilir.

• Duruş ve günlük yaşam eğitimi: Masa, ekran, telefon kullanımı ve uyku pozisyonunun gözden geçirilmesi, boyna binen yükü azaltan alışkanlıkların kazanılması.

• Destekleyici yöntemler: Sıcak veya soğuk uygulamalar, elektroterapi, kinezyolojik bantlama ve kuru iğneleme gibi yöntemler ağrılı dönemde egzersize destek olarak kullanılabilir.

Yeni başlayan boyun kaynaklı sinir sıkışması olan 205 kişiyle Hollanda'da yapılan randomize bir çalışmada, altı hafta boyunca haftada iki seans fizyoterapi ve ev egzersizi uygulanan kişilerde kol ve boyun ağrısının, herhangi bir tedavi almadan günlük yaşamına devam eden gruba göre daha fazla azaldığı görülmüştür. Boyun fıtığına yönelik fizyoterapi süreciyle ilgili daha fazla bilgiyi boyun fıtığı hizmet sayfamızda bulabilirsiniz. Hiçbir tedavi yöntemi kesin sonuç garantisi vermez; programa düzenli uyum ve günlük alışkanlıkların değiştirilmesi en çok fark yaratan adımlardır.

Boyun fıtığında boyunluk kullanılır mı?

Boyunluk, hekiminizin önerdiği durumlarda ve kısa süreyle kullanılabilir. Yukarıda sözü edilen çalışmada üç–altı hafta yarı sert boyunluk ve dinlenme de ağrıyı azaltmıştır. Ancak AAOS, boyunluğun uzun süre kullanılmasının boyun kaslarını zayıflatabileceği konusunda uyarır. Bu nedenle boyunluğu kendi başınıza ve uzun süre kullanmayın; ne zaman ve ne kadar süre takacağınızı hekiminize danışın.

Boyun fıtığı ameliyatı ne zaman gerekir?

Boyun fıtığı olan kişilerin çoğunda ameliyat gerekmez. Ameliyat genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

• Yeterli süre uygulanan ameliyatsız tedaviye rağmen kol ağrısının ve işlev kaybının sürmesi

• Kolda veya elde güç kaybının ya da uyuşmanın giderek artması

• Fıtığın omuriliğe baskı yaptığını düşündüren belirtiler: ellerde beceriksizlik, yürüme bozukluğu, bacaklarda güçsüzlük, idrar veya dışkı kontrolünde sorun

Ameliyat kararı, muayene ve görüntüleme bulgularını birlikte değerlendiren beyin ve sinir cerrahisi veya ortopedi uzmanı tarafından verilir. Ameliyattan sonra da boyun hareketlerini ve kas kuvvetini geri kazanmak için fizik tedavi sürdürülür.

Boyun fıtığı egzersizleri

Aşağıdaki hareketler boyun fıtığı olan pek çok kişinin programında yer alan temel hareketlerdir. Kolunuzda güç kaybı, artan uyuşma ya da şiddetli ağrı varsa başlamadan önce mutlaka bir hekim veya fizyoterapist tarafından değerlendirilin.

1. Çene içe çekme: Dik oturun. Başınızı öne eğmeden, çenenizi düz bir çizgide geriye doğru çekin; ensenizin uzadığını hissedeceksiniz. 5 saniye tutun ve gevşeyin. 10 kez tekrarlayın, gün içinde birkaç kez uygulayın.

2. Kürek kemiklerini sıkıştırma: Dik oturun, kollarınız yanınızda serbest olsun. Omuzlarınızı kulaklarınıza doğru kaldırmadan kürek kemiklerinizi geriye ve aşağıya doğru birbirine yaklaştırın. 5 saniye tutun, 10 kez tekrarlayın.

3. Omuz çevirme: Omuzlarınızı yavaşça yukarı, geriye ve aşağıya doğru daireler çizecek şekilde çevirin. 10 kez tekrarlayın. Bu hareket boyun ve omuz kaslarındaki gerginliği azaltmaya yardımcı olur.

4. Boyun yana eğme: Dik oturun ve kulağınızı ağrısız taraftaki omzunuza yaklaştıracak şekilde başınızı yavaşça yana eğin. Hafif bir gerilme hissettiğinizde 15–20 saniye bekleyin. Her iki yana 3'er kez tekrarlayın; kola yayılan ağrınız artıyorsa bu hareketi bırakın.

5. Boynu iki yana çevirme: Dik oturun ve başınızı rahatça gidebildiği kadar sağa, ardından sola çevirin. Her yöne 5–10 kez, acele etmeden tekrarlayın.

Hareketler hafif bir gerilme ya da kas yorgunluğu hissi oluşturmalıdır. Bir hareket kola yayılan ağrıyı, uyuşmayı veya karıncalanmayı artırıyorsa ya da ağrınız hareketten sonra uzun süre geçmiyorsa egzersizi bırakın ve bir uzmana danışın. Boyunda hızlı, ani çevirme ve zorlamalı germe hareketlerinden kaçının.

Günlük hayatta dikkat edilmesi gerekenler

• Bilgisayar ekranınızın üst kenarını göz hizasına getirin ve telefonu başınızı eğmek yerine göz hizasına kaldırarak kullanın.

• Masa başında her 30–45 dakikada bir kalkıp boynunuzu ve omuzlarınızı hareket ettirin.

• Ağır yükleri vücudunuza yakın taşıyın, başınızın üzerine yük kaldırmaktan kaçının.

• Başınızı vücudunuzla aynı hizada tutan bir yastık seçin; yüzüstü yatmaktan kaçının.

• Sigara içiyorsanız bırakmak disk sağlığı için de yararlıdır.

Boyun fıtığı ile boyun düzleşmesi sık karıştırılır; ikisi aynı kişide birlikte görülebilir. Aradaki farkı boyun düzleşmesi yazımızda anlattık. Bel bölgesindeki fıtık için ise bel fıtığında ameliyatsız tedavi yazımıza bakabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Şu durumlarda bir hekime başvurun:

• Boyun ve kol ağrınız birkaç hafta içinde azalmıyorsa

• Ağrınız iş ya da günlük aktivitelerinizi yapmanızı engelliyorsa

• Kolunuzda veya elinizde uyuşma, karıncalanma ya da güçsüzlük varsa veya artıyorsa

Cleveland Clinic'e göre boyun ağrısı şu durumlardan biriyle birlikteyse gecikmeden acil sağlık hizmeti alın:

• Ağrı bir kaza veya düşmenin ardından başladıysa

• İdrar ya da dışkı kontrolünü kaybettiyseniz

• Bacaklarınızda güçsüzlük ya da kollarınızda ve bacaklarınızda koordinasyon kaybı varsa

• Kollarınızda, omuzlarınızda veya bacaklarınızda uyuşma ya da karıncalanma başladıysa

• Ağrıya ateş, titreme veya açıklanamayan kilo kaybı eşlik ediyorsa

• Ağrıya baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı veya kusma eşlik ediyorsa

• Ağrı hareket etseniz de dinlenseniz de hiç azalmıyorsa

Sık sorulan sorular

Boyun fıtığı kaç ayda geçer?

Kesin bir süre yoktur. Araştırmalar, kola yayılan ağrıyla seyreden boyun fıtığında belirgin düzelmenin çoğu zaman ilk 4–6 ay içinde görüldüğünü, tam iyileşmenin ise bazı kişilerde iki ila üç yılı bulabildiğini göstermektedir. Şikâyetlerin şiddeti, iş ve yaşam koşulları ve tedaviye uyum bu süreyi etkiler.

Boyun fıtığı için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme için fiziksel tıp ve rehabilitasyon, beyin ve sinir cerrahisi, ortopedi ve travmatoloji ya da nöroloji uzmanına başvurabilirsiniz. Tanıdan sonra egzersiz ve duruş programı için bir fizyoterapistle çalışabilirsiniz.

Boyun fıtığı baş dönmesi yapar mı?

Boyun fıtığının tipik belirtileri boyun ve kol ağrısı, uyuşma ve güçsüzlüktür. Baş dönmesinin iç kulak sorunları, tansiyon ve dolaşım bozuklukları gibi pek çok başka nedeni vardır. Baş dönmesi yaşıyorsanız bunu boyun fıtığına bağlamadan önce bir hekime başvurun; baş dönmesine boyun ağrısı, bulantı veya kusma eşlik ediyorsa gecikmeden acil sağlık hizmeti alın.

Boyun fıtığı ile sinir sıkışması aynı şey mi?

Tam olarak değil. Boyun fıtığı, diskin taşmasını anlatır; sinir sıkışması ise sinir kökünün baskı altında kalmasıdır. Boyun fıtığı sinir sıkışmasının en sık nedenlerinden biridir, ancak sinir kireçlenme ve kemik çıkıntıları gibi başka nedenlerle de sıkışabilir. Bu konuyu sinir sıkışması sayfamızda ayrıca ele aldık.

Boyun fıtığında masaj iyi gelir mi?

Boyun ve omuz kaslarındaki gerginliği azaltan yumuşak doku uygulamaları bazı kişilerde ağrıyı hafifletebilir. Ancak boyna uygulanan sert ve ani manipülasyonlar sinir üzerindeki tahrişi artırabilir. Manuel uygulamaların muayeneden sonra, fizyoterapist tarafından ve egzersiz programının bir parçası olarak yapılması daha güvenlidir.

Boyun fıtığında nasıl yatılmalı?

Sırt üstü ya da ağrısız tarafa doğru yan yatmak çoğu kişiye daha rahat gelir. Yastık, başınızı vücudunuzla aynı hizada tutacak yükseklikte olmalıdır; çok yüksek ya da birden fazla yastık boynun öne veya yana bükülmesine yol açabilir. Yüzüstü yatmak boynun uzun süre bir yana dönük kalmasına neden olduğu için önerilmez.