Yutma bozukluğu fizyoterapisti

Yutma bozukluğu (disfaji), lokmanın ya da sıvının ağızdan mideye güvenli ve etkili biçimde iletilememesidir. Sorun ağızda, yutakta (farinks) veya yemek borusunda ortaya çıkar. İnme, Parkinson ve baş-boyun kanseri tedavisi en sık nedenler arasındadır. Tanıyı hekim koyar. Fizyoterapi ise yutma kaslarını güçlendiren egzersizler, postür ayarlamaları ve elektriksel uyarım gibi yöntemlerle rehabilitasyon ekibinde yer alır.

Yutma Bozukluğu Nedir ve Hangi Tipleri Vardır?

Yutma; oral hazırlık, oral geçiş, faringeal ve özofageal olmak üzere dört evrede gerçekleşir. İlk iki evre istemlidir. Faringeal evrede gırtlak yukarı ve öne kalkar, epiglot hava yolunu kapatır ve lokma yemek borusuna yönlenir. Bu evre refleks kontrolündedir. Disfaji, bozulan evreye göre iki ana gruba ayrılır:

• Orofaringeal disfaji: Lokmayı ağızda toplayamama, yutmayı başlatmada gecikme, burundan sıvı gelmesi ve yutkunurken öksürme ile kendini gösterir. Çoğunlukla nörolojik ve kas kaynaklıdır.
• Özofageal disfaji: Lokmanın göğüs hizasında takıldığı hissidir. Yemek borusu darlıkları, akalazya ve reflüye bağlı daralmalarla ilişkilidir. Tedavisi genellikle gastroenteroloji alanındadır.

Sessiz aspirasyon özel bir risktir. Gıdanın hava yoluna kaçması öksürük refleksi tetiklenmeden gerçekleşir ve fark edilmeden zatürreye yol açabilir.

Yutma Bozukluğunun Nedenleri ve Belirtileri

Nedenler kas, sinir ve yapı düzeyinde sınıflanır. En sık karşılaşılan durumlar şunlardır:

• İnme (felç) sonrası beyin sapı veya korteks hasarı
• Parkinson hastalığı, ALS, multipl skleroz ve demans
• Myastenia gravis ve inflamatuar kas hastalıkları
• Baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapi ya da cerrahi
• Uzun süreli entübasyon ve trakeostomi
• İleri yaşa bağlı kas gücü ve koordinasyon kaybı (presbifaji)

Tipik belirtiler arasında yemek sırasında veya sonrasında öksürük ya da boğulma hissi, yutkunduktan sonra ıslak ve gurgurlu ses yer alır. Lokmanın ağızda dağılması, yemeklerin belirgin şekilde uzaması ve istemsiz kilo kaybı da görülür. Bazı hastalarda tekrarlayan akciğer enfeksiyonu tek belirti olarak öne çıkar.

Yutma Bozukluğu Tedavisinde Fizyoterapi Yöntemleri

Hekim değerlendirmesi genellikle videofloroskopik yutma çalışması veya fiberoptik endoskopik inceleme (FEES) ile yapılır. Rehabilitasyon programı bu bulgulara göre kurulur. Dil ve konuşma terapisti, hekim ve fizyoterapist çoğu zaman birlikte çalışır. Fizyoterapistin odaklandığı başlıca yöntemler şunlardır:

• Shaker (baş kaldırma) egzersizi: Sırtüstü yatarken omuzlar yerde kalır ve baş kaldırılarak ayak uçlarına bakılır. Suprahyoid kasları güçlendirir ve üst yemek borusu sfinkterinin açılmasına katkı sağlar.
• Çene-göğüs direnci (CTAR) ve çene içeri (chin tuck) çalışmaları: Boyun ön kaslarını aktive eder. Lokmayı yönlendiren postürü öğretmek için de kullanılır.
• Mendelsohn manevrası: Gırtlağın yukarı kalktığı anda birkaç saniye tutulmasıdır. Sfinkter açıklığının süresini uzatır.
• Güçlü (efortful) yutma ve Masako manevrası: Dil kökü ile yutak duvarı arasındaki teması artırır.
• Supraglottik yutma: Nefes tutularak yutulur, ardından öksürülür. Ses tellerini yutma anında kapatmayı öğretir.
• Nöromusküler elektrik stimülasyonu (NMES): Boyun ön yüzüne yerleştirilen elektrotlarla yutma kaslarına uyarım verilir. Egzersizle birlikte uygulanır.
• Termal-taktil stimülasyon: Soğuk bir aplikatörle damak kemerinin uyarılmasıdır. Yutma refleksinin daha hızlı tetiklenmesi amaçlanır.
• Solunum kas eğitimi ve postür düzenlemesi: Etkili öksürük kapasitesini ve oturma dengesini destekler. Özellikle nörolojik hastalarda önemlidir.

Seanslar çoğunlukla 30-45 dakika sürer. Program genellikle haftada birkaç gün ve birkaç hafta boyunca yürütülür. Ev egzersizleri günde birkaç tekrar olarak verilir. Gelişmenin hızı altta yatan hastalığa ve değerlendirme bulgularına göre planlanır.

Yutma Bozukluğuna Ne İyi Gelir? Günlük Yaşam Önerileri

Egzersiz programına ek olarak yemek ortamında yapılan küçük düzenlemeler aspirasyon riskini azaltır:

1. Dik oturun: Yemek boyunca kalça ve sırt dik olacak şekilde sandalyede oturun. Yemekten sonra en az yarım saat uzanmayın. Yatakta besleniliyorsa yatak başı mümkün olduğunca yükseltilmelidir.
2. Lokmayı küçültün ve tempoyu düşürün: Çay kaşığı ölçüsünde lokmalar alın. Bir lokmayı tamamen yutmadan diğerine geçmeyin. Televizyon izlemek ve konuşmak gibi dikkat dağıtan etkenleri azaltın.
3. Kıvamı ekibin önerisine göre ayarlayın: İnce sıvılar en hızlı akan ve en kolay kaçan kıvamdır. Koyulaştırılmış sıvı veya püre diyet ancak değerlendirme sonucuna göre önerilir. Kendi başınıza kıvam değiştirmek yetersiz beslenmeye yol açabilir.

Ağız hijyeni de gözden kaçmamalıdır. Her öğünden sonra diş ve dil temizliği yapmak, olası aspirasyonda akciğere ulaşan bakteri yükünü düşürür.

Doğru Uzmanı Seçmek ve İlk Değerlendirmede Beklenenler

Uzman profillerini karşılaştırırken nörolojik rehabilitasyon deneyimine bakın. NMES uygulama donanımı ve dil ve konuşma terapistiyle ortak çalışma pratiği de önemli ölçütlerdir. İlk görüşmede hekim raporları ve görüntüleme sonuçları incelenir. Ardından oturma dengesi, boyun hareket açıklığı, öksürük gücü ve solunum kapasitesi ölçülür. Hareket kısıtlılığı olan hastalar için ev ziyaretiyle çalışan uzmanlar pratik bir seçenek sunar.

Ne Zaman Hekime Başvurmalı?

Aşağıdaki durumlar beklemeden hekim değerlendirmesi gerektirir:

• Yutma güçlüğünün aniden başlaması ya da yüzde kayma, kolda güçsüzlük veya konuşma bozukluğunun eşlik etmesi (inme şüphesi, acil durum)
• Ateş, nefes darlığı ve balgamlı öksürük (aspirasyon pnömonisi belirtisi olabilir)
• Katı gıdalardan başlayıp sıvılara ilerleyen takılma hissi
• Açıklanamayan kilo kaybı veya yutarken ağrı

Bu belirtiler yokken de şikâyet birkaç haftadır sürüyorsa önce bir KBB, nöroloji veya gastroenteroloji uzmanına başvurun. Fizyoterapi, nedeni belirlendikten sonra başlanacak programın bir parçası olarak değerlendirilmelidir.