Topuk Ağrısı Neden Olur? Nedenleri ve Ne İyi Gelir

Topuk ağrısı çoğu zaman ayak tabanındaki kalın bağ dokusunun (plantar fasya) aşırı yüklenip tahriş olmasından kaynaklanır; topuğun arkasındaki ağrıda ise genellikle Aşil tendonu söz konusudur. Ağrının topuğun neresinde olduğu, ne zaman arttığı ve kimde görüldüğü, nedeni anlamak için en önemli ipuçlarıdır.

Bu yazıda topukta ağrıya yol açan başlıca durumları, ağrının yerine göre neyi düşündürdüğünü, fizik tedavi ve fizyoterapinin bu süreçte ne yaptığını, evde uygulayabileceğiniz önlemleri ve hangi belirtilerde gecikmeden bir uzmana başvurmanız gerektiğini bulacaksınız.

Topuk ağrısı neden olur?

Amerikan Aile Hekimleri Akademisi'nin dergisinde yayımlanan bir derlemeye göre topuk ağrısının en sık nedeni mekanik, yani doku üzerindeki tekrarlayan yük ve zorlanmadır. Aynı derleme, ağrının yerinin doğru tanıya giden en iyi rehberlerden biri olduğunu vurgular. Bu yüzden nedenleri ağrının hissedildiği bölgeye göre gruplamak işinizi kolaylaştırır.

Topuğun altında ağrı

• Plantar fasiit: Cleveland Clinic'e göre topuk ağrısının en yaygın nedenidir. Ayak tabanında, topuğun iç-alt kısmında hissedilir. En tipik özelliği sabah yataktan kalkınca atılan ilk adımlarda ya da uzun süre oturduktan sonra ayağa kalkınca ağrının belirginleşmesi, birkaç dakika yürüdükten sonra hafiflemesidir.

• Topuk dikeni: Plantar fasyanın topuk kemiğine tutunduğu yerde oluşabilen küçük kemik çıkıntısıdır. Dikeni olan pek çok kişide ağrı yoktur; ağrının asıl kaynağı çoğu zaman eşlik eden fasya tahrişidir. Ayrıntılar için topuk dikeni nedir ve nasıl tedavi edilir yazımıza bakabilirsiniz.

• Topuk yağ yastığı sorunları: Topuğun altındaki yastık görevi gören yağ dokusu sert bir zemine sertçe basma sonucu zedelenebilir ya da yaşla incelebilir. Ağrı genellikle topuğun tam ortasında, derin ve çürük hissi gibidir; çıplak ayakla ya da sert zeminde yürürken artar.

• Stres kırığı: Topuk kemiğinde tekrarlayan yüke bağlı oluşan ince çatlaklardır. Aktivitenin aniden artırılması ya da daha sert bir zemine geçilmesiyle başlayıp giderek artan, ileri aşamada dinlenirken de süren bir ağrı yapabilir. Cleveland Clinic, stres kırığının topuğun altında, yanlarında ve arkasında ağrıya yol açabileceğini belirtir.

• Sinir sıkışması: Topuk çevresindeki sinirlerin sıkışması yanma, karıncalanma ya da uyuşmayla birlikte giden bir ağrı yapar. Ayak bileğinin iç tarafındaki tarsal tünelde sinirin sıkışması bu grubun en bilinen örneğidir.

Topuğun arkasında ağrı

• Aşil tendinopatisi: Baldır kaslarını topuk kemiğine bağlayan Aşil tendonunun aşırı kullanıma bağlı zorlanmasıdır. Topuğun arkasında ağrı, şişlik ve sertlik yapar; koşu ve sıçrama içeren sporlarda daha sık görülür. Tedavi edilmediğinde tendonda yırtığa kadar ilerleyebilir.

• Bursit ve Haglund çıkıntısı: Aşil tendonunun topuğa tutunduğu bölgedeki sıvı kesesinin tahrişi ya da topuk kemiğinin arkasındaki çıkıntı, özellikle arkası sert ayakkabılarla sürtünme sonucunda kızarıklık, şişlik ve künt bir ağrı yapabilir.

• Sever hastalığı: Büyüme çağındaki çocuklarda topuk kemiğinin arkasındaki büyüme plağının tahriş olmasıdır. Aşağıda ayrıca ele aldık.

Topuğun arkasındaki ağrıda Aşil tendonu boyunca hassasiyet muayenede elle değerlendirilir. Görsel: Pixabay

Daha seyrek nedenler

Gut, romatoid artrit ve omurgayı da etkileyebilen spondiloartrit gibi iltihaplı eklem hastalıkları da topuk ağrısının nedenleri arasında sayılır. Ayrıca bel bölgesinden çıkan sinir köklerinin sıkışması, ağrının topuğa yansımasına yol açabilir. İki topukta birden yanma ve uyuşma varsa, yalnız ayağa değil vücudun geneline bakılması gerekebilir.

Ağrının yeri ve zamanı ne anlatır?

Aşağıdaki tablo tanı koymak için değil, hekiminize ya da fizyoterapistinize belirtilerinizi daha net anlatabilmeniz için hazırlanmıştır.

Topuk ağrısını artıran etkenler

Topuğa binen yükü artıran her durum ağrıyı tetikleyebilir. Başlıcaları şunlardır:

• Uzun süre ayakta durmak ya da sert zeminde çok yürümek

• Koşu mesafesini veya antrenman yoğunluğunu kısa sürede artırmak

• Fazla kilo

• Tabanı ince, yastıklaması zayıf, yıpranmış ya da topuğu yüksek ayakkabılar

• Baldır kaslarında ve Aşil tendonunda gerginlik

• Düz tabanlık ya da yüksek ayak kemeri gibi ayağın yük dağılımını değiştiren yapısal farklılıklar (bkz. düz tabanlık nedir)

Topuk ağrısında teşhis nasıl konur?

Teşhis çoğu zaman ayrıntılı bir öykü ve muayeneyle konur: ağrının yeri, başlangıcı, günün hangi saatinde arttığı, ayağın hangi noktasına bastırınca hassasiyet olduğu ve yürüyüşünüz değerlendirilir. Gerekirse röntgen istenir. Stres kırığı ilk haftalarda röntgende görünmeyebileceği için şüphe sürüyorsa MR gibi ek görüntüleme yapılabilir. Uyuşma ve karıncalanma varsa sinir sıkışmasını ve bel kaynaklı nedenleri ayırmak için ek değerlendirme gerekebilir.

Fizik tedavi ve fizyoterapi topuk ağrısında ne yapar?

Mekanik nedenli topuk ağrısının büyük kısmında ilk basamak, ameliyatsız yöntemlerdir ve fizik tedavi bu sürecin merkezinde yer alır. Fizyoterapist önce ağrının kaynağını ve onu artıran etkenleri belirler, ardından size özel bir program hazırlar. Bu program kişiye göre şunları içerebilir:

• Germe ve güçlendirme: Baldır kasları, Aşil tendonu ve ayak tabanı için germe; ayak içi küçük kaslar ve baldır için güçlendirme hareketleri. Programın ana gövdesi çoğu zaman egzersiz tedavisidir.

• Yük yönetimi: Ağrıyı artıran aktiviteleri tamamen bırakmak yerine geçici olarak azaltmak, bisiklet veya yüzme gibi düşük darbeli alternatiflerle formu korumak ve aktiviteye kademeli dönüş planı yapmak.

• Bantlama ve destekler: Ayak kemerini destekleyen kinezyolojik bantlama, topuk yastıkları, uygun tabanlıklar ve gerekirse gece ateli.

• Manuel terapi: Ayak ve ayak bileği eklemlerine ve çevre yumuşak dokulara yönelik elle uygulanan teknikler.

• Şok dalga tedavisi: Uzun süredir devam eden ve diğer yöntemlerle yeterince düzelmeyen plantar fasiit gibi durumlarda ESWT (şok dalga) değerlendirilebilen seçeneklerden biridir.

Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS), plantar fasiitli kişilerin yüzde 90'ından fazlasının ameliyatsız tedavilerle on ay içinde düzeldiğini belirtir. İyileşme süresi nedene, ağrının ne kadar süredir devam ettiğine ve programa düzenli uyuma göre kişiden kişiye değişir.

Topuk ağrısına evde ne iyi gelir?

Hafif ve yeni başlayan topuk ağrısında aşağıdaki önlemler çoğu zaman rahatlama sağlar. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) de benzer adımları önerir:

• Yükü azaltın: Uzun süre ayakta kalmayı ve sert zeminde çıplak ayakla yürümeyi bir süre sınırlayın. Mümkünse ayağınızı yükseltip dinlendirin.

• Soğuk uygulayın: Havluya sarılmış bir buz torbasını günde birkaç kez, her seferinde en fazla 20 dakika ağrılı bölgeye koyun. Buzu doğrudan cilde uygulamayın.

• Ayakkabınızı gözden geçirin: Tabanı yumuşak ve yastıklı, topuğu alçak, ayağınızı sıkmayan ayakkabılar seçin. Yıpranmış spor ayakkabılarını yenileyin; topuk yastığı veya yumuşak tabanlık deneyebilirsiniz.

• Düzenli germe yapın: Aşağıdaki hareketleri her gün, özellikle sabah ilk adımlarınızdan önce uygulayın.

Topuk ağrısı için germe egzersizleri

1. Duvarda baldır germe: Ellerinizi omuz hizasında duvara dayayın. Ağrıyan ayağınızı geriye alın, topuğunuzu yerden kaldırmadan ve arka dizinizi düz tutarak öndeki dizinizi bükün. Baldırınızda gerilme hissettiğinizde 30 saniye bekleyin, 3 kez tekrarlayın. Aynı hareketi arka dizinizi hafifçe bükerek tekrarlamak, Aşil tendonunu daha çok germenizi sağlar.

2. Ayak tabanı germe: Oturun, ağrıyan ayağınızı diğer dizinizin üzerine koyun. Elinizle ayak parmaklarınızı yavaşça kendinize doğru çekin; ayak tabanında gerilme hissedeceksiniz. 15–30 saniye tutun, birkaç kez tekrarlayın. AAOS, bu hareketin sabah ayağa kalkmadan önce yapılmasını önerir.

3. Havluyla germe: Bacaklarınız önde uzanmış şekilde oturun. Bir havluyu ayak tabanınızın ön kısmından geçirip iki ucundan tutun ve dizinizi bükmeden ayağınızı kendinize doğru çekin. 30 saniye tutun, 3 kez tekrarlayın.

Egzersizler hafif bir gerilme hissi oluşturmalıdır; keskin ağrıya yol açmamalıdır. Hareketler ağrınızı artırıyorsa durun ve bir fizyoterapiste danışın. Stres kırığı ya da tendon yırtığı şüphesi varsa egzersize başlamadan önce mutlaka değerlendirilmeniz gerekir.

Çocuklarda topuk ağrısı: Sever hastalığı

Koşan ve zıplayan çocuklarda topuk ağrısının sık nedenlerinden biri Sever hastalığıdır (kalkaneal apofizit). Cleveland Clinic'e göre özellikle 8–14 yaş arasında görülür ve büyüme plağının tekrarlayan zorlanmayla tahriş olmasından kaynaklanır; gergin bir Aşil tendonu da buna katkıda bulunabilir. Çocuk bir ya da iki topuğunda ağrıdan yakınabilir, koşudan sonra topallayabilir ya da parmak ucunda yürüyebilir. Durum genellikle büyüme plağı kapandığında kendiliğinden sona erer; bu süreçte aktiviteyi geçici olarak azaltmak, soğuk uygulama, Aşil tendonu ve baldır germeleri ile ayak desteği öne çıkar. Çocuğunuzda bu belirtiler varsa önce bir hekime danışın.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

NHS'nin önerilerine göre şu durumlarda bir hekime başvurmanız gerekir:

• Ağrı şiddetliyse ya da günlük işlerinizi yapmanızı engelliyorsa

• Ağrı giderek artıyor ya da tekrar tekrar geri geliyorsa

• Evde aldığınız önlemlere rağmen iki hafta içinde düzelmiyorsa

• Ayağınızda karıncalanma ya da his kaybı varsa

• Diyabetiniz varsa ve topuğunuz ağrıyorsa

Şu durumlarda ise gecikmeden acil sağlık hizmeti alın:

• Bir yaralanmadan sonra şiddetli topuk ağrısı başladıysa

• Yaralanma anında kopma, çıtırtı ya da “pat” sesi duyduysanız

• Ayağınızın ya da ayak bileğinizin şekli değiştiyse

• Yürüyemiyor, parmak ucunda duramıyor ya da merdiven çıkamıyorsanız

• Baldırınızda ve ayak bileğinizde şişlik ve morarma varsa

Sık sorulan sorular

Topuk ağrısı kendiliğinden geçer mi?

Aşırı yüklenmeye bağlı hafif ağrılar, yükü azaltmak, uygun ayakkabı ve düzenli germe ile çoğu zaman haftalar içinde hafifler. Ancak ağrı iki haftadan uzun sürüyorsa ya da tekrar ediyorsa nedenin değerlendirilmesi gerekir; erken başlanan fizik tedavi süreci kısaltabilir.

Sabahları topuk neden ağrır?

Gece uyurken ayak tabanındaki fasya ve baldır kasları kısalmış konumda kalır. Sabah ilk adımda bu dokular aniden gerildiği için ağrı belirginleşir; bu, plantar fasiitin en tipik belirtisidir. Yataktan kalkmadan önce yapılan ayak tabanı germesi bu ağrıyı azaltmaya yardımcı olabilir.

Topuk ağrısına sıcak mı soğuk mu iyi gelir?

Yeni başlayan, şişlik ya da hassasiyetle giden ağrıda NHS, havluya sarılmış buzla soğuk uygulamayı önerir. Uzun süredir devam eden ağrıda neyin uygun olduğuna fizyoterapistinizle birlikte karar vermeniz daha doğru olur.

Topuk ağrısı için hangi doktora gidilir?

İlk değerlendirme için bir aile hekimine, ortopedi ve travmatoloji ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanına başvurabilirsiniz. Tanıdan sonra egzersiz ve rehabilitasyon programı için bir fizyoterapistle çalışabilirsiniz; topuk ağrısının en sık nedenlerinden biri için hazırlanan topuk dikeni fizyoterapisi sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Topuk ağrısı bel fıtığından olabilir mi?

Olabilir. Bel bölgesinde sinir köklerinin sıkışması, ağrının ve uyuşmanın bacak boyunca topuğa yayılmasına neden olabilir. Topuk ağrınıza bel ağrısı, bacağa yayılan ağrı ya da uyuşma eşlik ediyorsa bunu hekiminize mutlaka belirtin.

Topuk ağrısı olan biri spor yapabilir mi?

Çoğu zaman tamamen bırakmak yerine sporu ağrıyı artırmayacak şekilde düzenlemek gerekir. Koşu ve sıçrama gibi darbeli aktiviteler geçici olarak azaltılıp yerine bisiklet ya da yüzme konabilir. Aktiviteye dönüşün kademeli olması ve ağrıya göre ayarlanması önemlidir.