Ankilozan Spondilit Nedir? Belirtileri, Teşhisi ve Tedavisi

Ankilozan spondilit, başta omurga ve leğen kemiğiyle omurganın birleştiği sakroiliak eklemler olmak üzere eklemleri tutan, uzun süreli ve iltihaplı bir romatizmal hastalıktır. En belirgin işareti, genellikle 40 yaşından önce yavaş yavaş başlayan, sabahları ve dinlenince artıp hareketle azalan bel ağrısı ve tutukluktur; tedavi ilaçlar ile düzenli egzersiz ve fizik tedavinin birlikte yürütülmesine dayanır.

Bu yazıda ankilozan spondilitin ne olduğunu, hangi belirtilerle kendini gösterdiğini, nasıl teşhis edildiğini, fizyoterapinin tedavideki yerini, evde güvenle yapabileceğiniz hareketleri ve hangi durumlarda gecikmeden bir hekime başvurmanız gerektiğini bulacaksınız.

Ankilozan spondilit nedir?

Ankilozan spondilit (AS), spondiloartrit adı verilen hastalık ailesinin en bilinen üyesidir. Hastalıkta bağışıklık sistemi kaynaklı bir iltihap, omurların birbirine ve leğen kemiğine bağlandığı eklemlerde, ayrıca bağ ve tendonların kemiğe tutunduğu noktalarda gelişir. İltihap yıllar içinde sürdüğünde vücut bu bölgelerde yeni kemik dokusu üretebilir; bazı kişilerde omurlar arasında köprüleşme oluşur ve omurga esnekliğini kaybeder. Hastalığın adındaki "ankilozan" sözcüğü de bu kaynaşma eğilimini anlatır.

Günümüzde uzmanlar hastalığı daha geniş bir başlık olan aksiyel spondiloartrit içinde değerlendiriyor. Röntgende sakroiliak eklemlerde belirgin değişiklik görülen tablo ankilozan spondilit, belirtiler aynı olduğu hâlde röntgende henüz değişiklik görülmeyen tablo ise "radyografik olmayan aksiyel spondiloartrit" olarak adlandırılır.

Ankilozan spondilit neden olur?

Hastalığın kesin nedeni bilinmiyor; genetik yatkınlığın önemli rol oynadığı düşünülüyor. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin MedlinePlus ansiklopedisine göre ankilozan spondilitli kişilerin büyük çoğunluğu HLA-B27 adı verilen gen varyantını taşır. Ancak bu geni taşıyan herkeste hastalık gelişmez. Hastalık sıklıkla 20 ile 40 yaş arasında başlar ve erkeklerde kadınlara göre daha sık görülür.

Ankilozan spondilit belirtileri

Ankilozan spondilitte ağrı çoğunlukla belin alt kısmında ve kalçaların arkasında hissedilir. Görsel: Pixabay

Belirtiler genellikle aylar hatta yıllar içinde yavaş gelişir, dönem dönem hafifleyip alevlenebilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• İltihabi bel ağrısı ve tutukluk: Belde ve kalçaların arkasında, kimi zaman bir yandan öbür yana geçen ağrı. Ağrı ve tutukluk sabahları ve gece daha belirgindir, kişiyi uykudan uyandırabilir. Egzersiz ve hareketle azalır, dinlenmekle geçmez ya da artar. Bu özellik, ağrıyı mekanik bel ağrısından ayıran en önemli ipuçlarından biridir.

• Sabah tutukluğu: Uyandıktan sonra belin ve sırtın açılması uzun sürebilir; sıcak duş ve hareket çoğu zaman rahatlatır.

• Tendon ve bağ yapışma yerlerinde ağrı (entezit): Topuğun arkasında Aşil tendonunda, topuğun altında, kaval kemiğinin üst kısmında ya da kaburgaların göğüs kemiğine birleştiği yerlerde ağrı ve hassasiyet.

• Göğüs ağrısı ve nefes alırken zorlanma: Kaburga eklemleri tutulduğunda göğüs kafesi tam genişleyemeyebilir.

• Diğer eklemlerde ağrı ve şişlik: Özellikle kalça ve diz, bazen omuz ve ayak bilekleri.

• Yorgunluk: Hastalıkta sık görülen ve günlük hayatı belirgin biçimde etkileyebilen bir şikâyettir.

• Duruş değişikliği: İlerleyen dönemde omurganın esnekliğini yitirmesiyle öne eğik, kambur bir duruş gelişebilir.

Hastalığa göz, bağırsak ve deri tutulumu da eşlik edebilir. Gözün ön kısmında kızarıklık, ağrı ve ışığa hassasiyetle seyreden üveit en bilinen eşlik eden durumdur. Sedef hastalığı ve Crohn ya da ülseratif kolit gibi iltihabi bağırsak hastalıkları da ankilozan spondilitli kişilerde daha sık görülür.

Ankilozan spondilit mi, bel fıtığı mı?

Ankilozan spondilitin başlangıcı çoğu zaman sıradan bir bel ağrısı sanıldığı için tanı yıllarca gecikebilir. Bel fıtığı ve kas kaynaklı bel ağrısı genellikle hareketle ve uzun süre ayakta kalmakla artar, dinlenince hafifler. Ankilozan spondilitte ise ağrı tam tersine istirahatle artar, hareketle azalır ve üç aydan uzun sürer. Kırk yaşından önce sinsi başlayan, sabahları yarım saatten uzun tutukluk yapan ve gece uyandıran bir bel ağrınız varsa bunu hekiminize özellikle belirtin. Mekanik bel ağrısında neler iyi gelebileceğini bel ağrısına ne iyi gelir yazımızda anlattık.

Ankilozan spondilit nasıl teşhis edilir?

Tanıyı belirtiler, muayene, kan testleri ve görüntüleme bulgularını birlikte değerlendiren hekim koyar; bu süreç çoğunlukla romatoloji ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanı tarafından yürütülür. Değerlendirmede sıklıkla şu incelemelerden yararlanılır:

• Kan testleri: İltihabı gösteren sedimantasyon (ESR) ve CRP, HLA-B27 gen testi, ayrıca romatoid artriti dışlamak için romatoid faktör ve anti-CCP testleri.

• Röntgen: Leğen kemiği ve omurga röntgeni, sakroiliak eklemlerde ve omurlarda gelişmiş değişiklikleri gösterir.

• MR: Röntgende henüz değişiklik yokken sakroiliak eklemlerdeki erken iltihabı gösterebilir.

Tek başına hiçbir test tanı koydurmaz. HLA-B27 pozitifliği hastalık olduğu anlamına gelmez, negatif olması da hastalığı kesin olarak dışlamaz.

Ankilozan spondilit tedavisi

Ankilozan spondilitin bugün için kesin bir tedavisi yoktur. Tedavinin amacı ağrı ve tutukluğu azaltmak, omurganın hareketliliğini ve duruşu korumak, günlük yaşamı ve çalışma hayatını sürdürmeyi kolaylaştırmak ve uzun vadede omurgada kaynaşmayı önlemeye ya da geciktirmeye yardımcı olmaktır. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), tedavinin egzersiz, fizyoterapi ve ilaçların birlikte kullanılmasına dayandığını belirtir.

Uluslararası Spondiloartrit Değerlendirme Derneği (ASAS) ile Avrupa Romatoloji Birliği'nin (EULAR) 2022'de güncellenen önerileri de hastalığın yönetimini ilaç dışı yöntemler ve ilaç tedavisi olarak iki ayağa oturtur. İlaç tedavisi hastalığın aktivitesine göre hekim tarafından planlanır ve izlenir; hangi ilacın ne zaman kullanılacağına hekiminiz karar verir. İlaç tedavisi ne kadar etkili olursa olsun, egzersiz ve hareketli bir yaşam tarzı tedavinin vazgeçilmez parçası olarak kalır.

Fizik tedavi ve fizyoterapinin rolü

Ankilozan spondilitte fizyoterapi, hastalık seyri boyunca devam eden bir süreçtir. NHS, düzenli hareketin duruşu ve omurganın hareket açıklığını iyileştirebileceğini, omurganın sertleşip ağrılı hâle gelmesini önlemeye yardım ettiğini belirtir ve fizyoterapistin kişiye özel bir egzersiz programı hazırlayabileceğini vurgular.

Fizyoterapist ilk görüşmede duruşunuzu, omurga ve kalça hareketlerinizi, göğüs genişlemenizi, kas kuvvetinizi ve günlük hayatta zorlandığınız işleri değerlendirir. Ardından programınız şunlardan oluşabilir:

• Hareket açıklığı ve germe egzersizleri: Boyun, sırt, bel ve kalçaların esnekliğini korumaya yönelik düzenli hareketler.

• Kuvvetlendirme ve duruş egzersizleri: Sırtı dik tutan kasların, karın ve kalça kaslarının güçlendirilmesi, öne eğik duruşa karşı koyan hareketler. Bu konuda egzersiz tedavisi sayfamıza göz atabilirsiniz.

• Solunum egzersizleri: Göğüs kafesinin hareketliliğini korumak için derin nefes ve göğüs genişletme çalışmaları. Ayrıntılar solunum fizyoterapisi sayfamızda.

• Aerobik egzersiz: Yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi kalp ve dolaşım sistemini çalıştıran, eklemlere fazla yük bindirmeyen etkinlikler.

• Su içinde egzersiz (hidroterapi): NHS'ye göre ılık suyun kaldırma kuvveti hareketi kolaylaştırır, sıcaklık da kasları gevşetir.

• Grup ya da ev programı: Fizyoterapist eşliğinde grup egzersizleri veya size öğretilen ve evde düzenli uyguladığınız kişisel bir program.

Araştırmalar egzersizin faydasını desteklemekle birlikte etkinin büyüklüğü konusunda gerçekçi olmak gerekir. 14 randomize çalışmayı ve 1.579 yetişkini kapsayan 2019 tarihli bir Cochrane derlemesi, egzersiz programlarının hiç egzersiz yapmamaya kıyasla işlevi ve hastalık aktivitesini muhtemelen hafifçe iyileştirdiğini ve ağrıyı azaltabileceğini bildirmiştir. Bu nedenle egzersiz ilaç tedavisinin yerini almaz; onunla birlikte, uzun süre ve düzenli sürdürüldüğünde anlam kazanır. Ankilozan spondilitte fizyoterapi sürecini ankilozan spondilit fizyoterapisi sayfamızda ayrıca anlattık.

Ankilozan spondilit için evde yapılabilecek egzersizler

Sırtı ve kalçaları esneten hareketler, günlük egzersiz programının bir parçası olabilir. Görsel: Pixabay

Aşağıdaki hareketler ankilozan spondilitte fizyoterapistlerin programlara sıkça eklediği temel hareketlerdir. Yeni bir programa başlamadan önce hekiminize ya da fizyoterapistinize danışın; özellikle omurganızda ileri derecede kaynaşma ya da kemik erimesi varsa bazı hareketlerin size göre uyarlanması gerekebilir.

1. Yüzüstü uzanma: Yüzüstü düz bir zemine uzanın, başınızı bir yana çevirin ya da alnınızı katlanmış bir havluya koyun. 5–10 dakika bu pozisyonda dinlenin. Kalça ve gövdenin öne eğilme eğilimine karşı iyi bir başlangıçtır.

2. Duvara yaslanarak dik durma: Topuklarınız, kalçanız, kürek kemikleriniz ve mümkünse başınızın arkası duvara değecek şekilde durun. Çenenizi hafifçe içe çekin ve 5 saniye tutun. 10 kez tekrarlayın.

3. Kedi-deve hareketi: Elleriniz ve dizleriniz üzerinde durun. Nefes verirken sırtınızı yukarı doğru yuvarlayın, nefes alırken yavaşça çukurlaştırın. Ağrısız sınırda 10 kez tekrarlayın.

4. Köprü kurma: Sırtüstü uzanın, dizlerinizi bükün, ayaklarınızı yere basın. Kalçanızı sıkarak yerden kaldırın, 5 saniye tutun ve yavaşça indirin. 10 kez tekrarlayın.

5. Gövde döndürme: Sandalyede dik oturun, kollarınızı göğsünüzde çaprazlayın. Kalçanızı sabit tutarak gövdenizi yavaşça bir yana çevirin, 5 saniye bekleyin, ortaya dönün ve diğer yana geçin. Her yöne 5 kez tekrarlayın.

6. Derin nefes ve göğüs genişletme: Ellerinizi kaburgalarınızın yanına koyun. Burnunuzdan yavaşça derin nefes alırken göğüs kafesinizin ellerinizi itmesini hissedin, ağzınızdan yavaşça verin. 10 kez tekrarlayın, gün içinde birkaç kez uygulayın.

Hareketleri her gün, tercihen sabah tutukluğu biraz geçtikten sonra ya da sıcak bir duşun ardından yapmak işinizi kolaylaştırır. Hareketler hafif bir gerilme ve kas yorgunluğu hissi oluşturabilir; ağrınızı belirgin biçimde artırıyorsa ya da yeni bir ağrıya yol açıyorsa hareketi bırakın ve fizyoterapistinize danışın. Alevlenme dönemlerinde programın hafifletilmesi gerekebilir.

Günlük hayatta dikkat edilmesi gerekenler

• Uzun süre aynı pozisyonda kalmayın; masa başında çalışıyorsanız sık sık kalkıp hareket edin.

• Oturduğunuz sandalyenin sırt desteği olsun, ekranı göz hizasına getirin.

• Sert bir yatakta, alçak bir yastıkla, mümkün olduğunca sırtüstü ya da yüzüstü yatmayı deneyin. MedlinePlus, gece düz sırtüstü yatmanın duruşu korumaya yardımcı olduğunu belirtir.

• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek alın; göğüs kafesi hareketleri kısıtlanabilen bu hastalıkta akciğerlerinizi korumak ayrıca önem taşır.

• Yüzme gibi omurgayı tüm yönlerde hareket ettiren etkinlikler çoğu kişi için uygundur. Yeni bir spora başlamadan önce fizyoterapistinize ya da hekiminize danışın.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Şu durumlarda bir hekime başvurmanız gerekir:

• Üç aydan uzun süren, sabahları ve dinlenince artıp hareketle azalan bel ya da kalça ağrınız varsa

• Bel ağrınız sizi geceleri uyandırıyorsa

• Ankilozan spondilit tanınız varken tedavi sırasında yeni şikâyetler ortaya çıktıysa

Şu durumlarda ise gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurun:

• Bir gözünüzde ani kızarıklık, ağrı, ışığa hassasiyet ya da bulanık görme başladıysa

• Düşme ya da darbe sonrasında sırtınızda veya boynunuzda yeni ve şiddetli ağrı oluştuysa; kaynaşmış omurga küçük darbelerde de kırılabilir

• Kollarınızda ya da bacaklarınızda uyuşma, güç kaybı veya idrar ve bağırsak kontrolünde sorun başladıysa

• Göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da çarpıntı yaşıyorsanız

Sık sorulan sorular

Ankilozan spondilit iyileşir mi?

Ankilozan spondilit uzun süreli bir hastalıktır ve bugün için kesin bir tedavisi yoktur. Ancak belirtiler kişiden kişiye çok farklı seyreder; uygun ilaç tedavisi, düzenli egzersiz ve fizik tedaviyle pek çok kişi çalışma hayatını ve günlük etkinliklerini sürdürebilir.

Ankilozan spondilit evreleri nelerdir?

Hastalık için herkesin geçtiği belirli evreler tanımlanmamıştır. Hekimler daha çok sakroiliak eklemlerdeki röntgen bulgularını derecelendirir ve hastalığın aktivitesini belirti ölçekleri ile kan testleriyle izler. Başlangıçta yalnız iltihap varken, uzun süre kontrol altına alınamayan hastalıkta omurlar arasında köprüleşme ve hareket kaybı gelişebilir.

Ankilozan spondilit kalıtsal mı?

Genetik yatkınlık hastalığın gelişmesinde önemli bir rol oynar ve hastalık bazı ailelerde daha sık görülür. Bununla birlikte HLA-B27 taşıyan kişilerin çoğunda hastalık gelişmez; anne ya da babada ankilozan spondilit olması çocuğunda da mutlaka olacağı anlamına gelmez.

Ankilozan spondilitte hangi sporlar yapılabilir?

Yüzme, yürüyüş, bisiklet, pilates ve yoga gibi omurgayı hareket ettiren ve darbe riski düşük etkinlikler genellikle uygundur. Omurgasında belirgin kaynaşma olan kişilerin çarpışma ve düşme riski yüksek sporlardan kaçınması önerilir. Hangi sporun size uygun olduğunu fizyoterapistiniz ve hekiminizle birlikte belirleyin.

Ankilozan spondilit için hangi doktora gidilir?

Tanı ve ilaç tedavisinin yönetimi için romatoloji uzmanına ya da fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanına başvurabilirsiniz. Tanıdan sonra egzersiz ve duruş programı için bir fizyoterapistle çalışabilirsiniz. Romatizmal hastalıklarda fizyoterapi hakkında daha fazla bilgiyi romatizma sayfamızda bulabilirsiniz.