Diz Protezi Ameliyatı Nedir? Sonrası, İyileşme ve Fizik Tedavi

Diz protezi ameliyatı, kireçlenme gibi nedenlerle yıpranmış diz ekleminin hasarlı yüzeylerinin çıkarılıp yerine metal ve plastikten yapılmış yapay parçaların yerleştirildiği bir ameliyattır. Çoğunlukla ilaç, enjeksiyon, egzersiz ve fizik tedavi gibi yöntemlere rağmen geçmeyen ve günlük yaşamı kısıtlayan diz ağrısında önerilir; ameliyattan sonraki iyileşmenin büyük kısmı ise düzenli egzersiz ve fizyoterapiyle sağlanır.

Bu yazıda diz protezinin ne olduğunu, kimlere önerildiğini, ameliyattan sonraki ilk günlerden aylar sonrasına kadar iyileşme sürecinin nasıl ilerlediğini, fizik tedavinin rolünü, evde yapılan temel egzersizleri ve hangi belirtilerde vakit kaybetmeden hekime başvurmanız gerektiğini bulacaksınız.

Diz protezi nedir?

Diz eklemi; uyluk kemiğinin (femur) alt ucu, kaval kemiğinin (tibia) üst ucu ve diz kapağından (patella) oluşur. Bu kemiklerin birbirine değen yüzeyleri kıkırdakla kaplıdır. Kıkırdak aşındığında kemikler birbirine sürtünür; ağrı, şişlik ve sertlik ortaya çıkar.

Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi (AAOS), diz protezini aslında bir "yüzey kaplama" işlemi olarak tanımlar. Ameliyatta hasarlı kıkırdak ve altındaki az miktarda kemik çıkarılır, uyluk ve kaval kemiğinin uçlarına metal parçalar yerleştirilir. İki metal yüzeyin arasına kaymayı sağlayan plastik bir ara parça konur; bazı ameliyatlarda diz kapağının arka yüzü de plastik bir parçayla kaplanır.

Total ve parsiyel diz protezi

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS), iki temel türden söz eder:

• Total (tam) diz protezi: Diz ekleminin tüm yüzeyleri değiştirilir. En sık yapılan türdür.

• Parsiyel (kısmi) diz protezi: Yalnız hasarlı olan bölüm değiştirilir. Yıpranma dizin bir bölümüyle sınırlıysa düşünülebilir; NHS'e göre iyileşmesi total protezden daha kısa sürer.

Hangi türün uygun olduğuna muayene ve görüntüleme bulgularına göre ortopedi uzmanı karar verir.

Diz protezi ameliyatı kimlere yapılır?

NHS'e göre diz protezinin en sık nedeni osteoartrit, yani halk arasındaki adıyla diz kireçlenmesidir. Romatoid artrit gibi eklem iltihabı yapan hastalıklar ve eski yaralanmalara bağlı eklem hasarı da neden olabilir. AAOS, ameliyatın genellikle şu durumlarda gündeme geldiğini belirtir:

• Yürümeyi, merdiven çıkıp inmeyi, sandalyeden kalkıp oturmayı kısıtlayan şiddetli diz ağrısı veya sertlik,

• Gece ya da dinlenirken de devam eden ağrı,

• Dinlenme ve ilaçla geçmeyen, tekrarlayan diz şişliği,

• Dizde belirgin içe ya da dışa eğrilik (çarpıklık),

• İlaç, enjeksiyon, fizik tedavi gibi yöntemlerle yeterli rahatlama sağlanamaması.

AAOS'a göre ameliyat için kesin bir yaş ya da kilo sınırı yoktur; karar yaşa değil, ağrının ve işlev kaybının derecesine göre verilir. Ameliyat olanların çoğu 50–80 yaş arasındadır. NHS de diz protezinin, diğer tedaviler ve yaşam tarzı değişiklikleri işe yaramadığında ve ağrı günlük yaşamı etkilediğinde önerildiğini vurgular. Yani diz protezi, ilk başvurulan değil, diğer seçenekler denendikten sonra değerlendirilen bir tedavidir.

Ameliyattan önce nelere dikkat edilmeli?

Ameliyata hazırlık, sonrasındaki süreci de kolaylaştırır. Hekiminiz genel sağlık durumunuzu, kullandığınız ilaçları ve kan sulandırıcı kullanıp kullanmadığınızı değerlendirir; hangi ilaçların ne zaman bırakılacağını yalnız hekiminiz söyler. Bunun yanında şu hazırlıklar işinizi kolaylaştırır:

• Kasları güçlendirmek: Ameliyattan önce uyluk ve kalça kaslarını çalıştıran egzersizlere başlamak, ameliyat sonrası toparlanmayı destekler. Bir fizyoterapistle görüşüp ameliyat sonrası yapacağınız egzersizleri önceden öğrenebilirsiniz.

• Evi hazırlamak: Sık kullandığınız eşyaları bel ile omuz hizası arasındaki raflara alın, kayan halıları kaldırın, banyo ve tuvalete tutunma yerleri ekleyin. İlk haftalarda merdiven kullanımını azaltacak bir düzen kurmak işinizi kolaylaştırır.

• Destek planlamak: İlk haftalarda alışveriş, yemek ve ev işlerinde yardım alabileceğiniz birini ayarlayın.

Diz protezi ameliyatı sonrası iyileşme süreci

İyileşme süresi yaşa, genel sağlık durumuna, protezin türüne ve egzersiz programına ne kadar düzenli uyulduğuna göre değişir. NHS'e göre tam iyileşme birkaç ay ya da daha uzun sürebilir. Aşağıdaki tablo, kaynakların verdiği genel çerçeveyi özetler; kendi takviminizi cerrahınız ve fizyoterapistiniz belirler.

Hastanedeki ilk günler

Yürüme genellikle çok erken başlar. NHS, ameliyattan kısa süre sonra hemşire ve fizyoterapist yardımıyla, önce yürüteç ya da koltuk değnekleriyle yürümeye başlandığını belirtir. AAOS'un egzersiz rehberine göre ayak bileği pompası, uyluk kası sıkıştırma ve düz bacak kaldırma gibi basit hareketlere daha uyandırma odasında başlanabilir. Bu erken hareketler kan dolaşımını destekler, pıhtı riskini azaltmaya ve kasların zayıflamasını önlemeye yardımcı olur.

Eve döndükten sonraki haftalar

Eve döndükten sonra size verilen egzersiz programını düzenli sürdürmek, iyileşmenin en belirleyici parçasıdır. NHS, bu dönemde şunları önerir:

• Şişliği azaltmak için oturduğunuzda bacağınızı yükseğe kaldırın; uzun süre ayakta kalmak ayak bileğinde şişliğe yol açabilir.

• Size verilen kompresyon çoraplarını hekiminizin söylediği süre boyunca (genellikle en az 6 hafta) kullanın.

• İlk 6 hafta bacak bacak üstüne atarak oturmayın.

• Uyurken dizinizin altına yastık koymayın; dizin tam açılmasını zorlaştırabilir.

• Hekiminiz izin verene kadar diz çökmeyin; yaklaşık 3 ay boyunca elektrik süpürgesi, ağır alışveriş torbası gibi zorlayıcı işlerden kaçının.

Ağrı, şişlik ve normal kabul edilen durumlar

AAOS'a göre ameliyattan sonraki birkaç hafta boyunca hareketle ve gece ortaya çıkan bir miktar ağrı beklenen bir durumdur. Kesi çevresinde uyuşukluk, bir miktar sertlik ve dizi bükerken ya da yürürken hafif tıkırtı sesi de normal kabul edilir. Diz çökmek rahatsız edici olabilir ama protez için zararlı değildir; yine de buna ne zaman başlanacağını hekiminiz söyler. Şişlik ilk haftalarda sık görülür; bacağı yükseltmek ve soğuk uygulama şişliğin azalmasına yardımcı olur. Ağrı kesicileri yalnız hekiminizin önerdiği şekilde kullanın.

Diz protezi sonrası fizik tedavi ve fizyoterapinin rolü

Protez ağrılı eklem yüzeylerini değiştirir, ancak dizi taşıyan ve hareket ettiren kasları güçlendirmez. Ameliyattan önce uzun süre ağrı nedeniyle az kullanılan bacakta kaslar zayıflamıştır. Bu nedenle diz protez ameliyatı sonrasında fizik tedavi ve fizyoterapi, ameliyat kadar önemli bir aşama olarak görülür. Programın temel hedefleri şunlardır:

1. Dizin tam açılmasını ve yeterince bükülmesini sağlamak: Merdiven çıkmak, sandalyeden kalkmak ve rahat yürümek için diz hareket açıklığının yeniden kazanılması gerekir.

2. Kasları güçlendirmek: Özellikle uyluk ön kası (kuadriseps), kalça ve baldır kasları kademeli olarak çalıştırılır.

3. Yürüyüşü düzeltmek: Yardımcı cihazdan güvenle bağımsız yürümeye geçiş ve aksamadan yürüme hedeflenir.

4. Denge ve güven: Düşme riskini azaltmak için denge çalışmaları programa eklenir.

5. Ağrı ve şişliği yönetmek: Egzersizin yanında soğuk uygulama ve bacağı yükseltme gibi yöntemler kullanılır.

Fizik tedavi programı dizin hareket açıklığını ve kas gücünü yeniden kazanmayı hedefler. Görsel: Pixabay

Bilimsel kanıtlar da egzersizin yerini destekler. 18 randomize çalışmayı ve 1.739 hastayı bir araya getiren bir sistematik derleme ve meta-analiz (Artz ve ark., 2015), total diz protezi sonrası fizyoterapi egzersizlerinin, en az düzeyde fizyoterapi alan gruplara göre 3–4. aylarda fiziksel işlevi daha fazla iyileştirdiğini ve ağrıyı daha çok azalttığını göstermiştir. Aynı çalışmada ayaktan klinik programları ile evde yürütülen programlar arasında işlev ve ağrı açısından anlamlı fark bulunmamıştır; yazarlar uzun dönem etkiyi netleştirmek için daha büyük çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtir. NHS de egzersizlere erken başlamanın uzun vadede güç ve hareketliliğe katkı sağladığını vurgular.

Programın kaç hafta ve kaç seans süreceği kişiye göre değişir; bu konuda genel bir fikir edinmek için fizik tedavi kaç seans sürer yazımıza göz atabilirsiniz. Ameliyat sonrası rehabilitasyonun genel ilkeleri için ameliyat sonrası fizyoterapi ve protez fizyoterapisi sayfalarımızda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Diz protezi sonrası evde yapılan temel egzersizler

Aşağıdaki hareketler, AAOS'un egzersiz rehberinde ve NHS hastane broşürlerinde yer alan, erken dönemde sık kullanılan temel egzersizlerdir. Bunları yalnız cerrahınız veya fizyoterapistiniz uygun gördüyse ve size verilen programın bir parçası olarak yapın. AAOS, erken dönemde günde 2–3 kez 20–30 dakikalık egzersiz ve kısa yürüyüşlerin önerilebileceğini belirtir.

• Ayak bileği pompası: Sırt üstü uzanırken ayak bileklerinizi yukarı ve aşağı doğru hareket ettirin. Kan dolaşımını destekler; AAOS bu hareketin şişlik geçene kadar sürdürülmesini önerir.

• Uyluk kası sıkıştırma: Bacağınız düzken uyluğunuzun ön kasını sıkarak dizinizin arkasını yatağa bastırın, 5–10 saniye tutup gevşeyin.

• Düz bacak kaldırma: Uyluk kasınızı sıkıp dizinizi kilitledikten sonra bacağınızı yataktan birkaç karış kaldırın, birkaç saniye tutup yavaşça indirin.

• Topuk kaydırma: Sırt üstü uzanırken topuğunuzu yatakta kalçanıza doğru kaydırarak dizinizi büküp yavaşça düzeltin.

• Oturarak diz bükme: Sandalyede otururken ayağınızı yerde geriye doğru kaydırarak dizinizi bükün, birkaç saniye tutun.

• Diz düzleştirme: Topuğunuzun altına küçük bir havlu rulosu koyup uyluk kasınızı sıkarak dizinizin arkasının yatağa yaklaşmasını sağlayın.

İlerleyen haftalarda ayakta diz bükme, merdiven çalışması ve hekim onayıyla sabit bisiklet gibi egzersizler programa eklenebilir. Merdivende AAOS'un önerdiği basit kural şudur: Çıkarken sağlam bacakla, inerken ameliyatlı bacakla adım atın ve tırabzana tutunun. Egzersiz sonrası ağrı veya şişlik olursa bacağınızı yükseltip beze sarılmış buzu kısa sürelerle uygulayabilirsiniz.

Güvenlik uyarısı: Egzersiz sırasında ağrınız belirgin biçimde artarsa, dizinizde yeni bir şişlik, kızarıklık veya ısı artışı olursa egzersizi bırakın ve cerrahınıza ya da fizyoterapistinize danışın. Cerrahınızın verdiği kısıtlamalar her zaman önceliklidir.

Protezle uzun vadede yaşam

AAOS'a göre protezli bir dizle sınırsız yürüyüş, yüzme, golf, araç kullanma, hafif doğa yürüyüşü, bisiklet ve dans gibi düşük darbeli etkinlikler gerçekçi hedeflerdir. Koşu, sıçrama ve yoğun darbe içeren sporlar ise protezin yıpranmasını hızlandırabileceği için genellikle önerilmez. NHS, eğilme, dönme ve yukarı uzanma hareketlerinden olabildiğince kaçınılmasını da tavsiye eder.

Protezin ömrü konusunda NHS, diz protezlerinin çoğunun yaklaşık 25 yıl dayandığını belirtir. AAOS'a göre günümüz protezlerinin yüzde 90'ından fazlası ameliyattan 15 yıl sonra hâlâ iyi çalışmaktadır. Uygun kiloyu korumak, kasları güçlü tutmak ve önerilen aktivite sınırlarına uymak protezin ömrünü desteklemeye yardımcı olur. Dişlerle ilgili girişimlerden önce antibiyotik gerekip gerekmediğini cerrahınıza sormanız da önerilir.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

NHS'e göre diz protezi ameliyatı olanların çoğunda komplikasyon gelişmez; gelişenler de çoğunlukla hafif ve tedavi edilebilir niteliktedir. Yine de aşağıdaki durumlar enfeksiyon ya da pıhtı belirtisi olabileceği için vakit kaybetmeden hekiminize başvurun:

• Bacakta, özellikle baldırda zonklayan ya da kramp tarzı ağrı, baldırda, ayak bileğinde veya ayakta yeni ya da artan şişlik,

• Ateş, üşüme veya titreme,

• Yaradan akıntı veya iltihap gelmesi,

• Dizde geçmeyen ya da giderek artan kızarıklık, hassasiyet, şişlik veya ağrı; hem hareketle hem dinlenirken artan diz ağrısı.

Acil durum: Bacakta ağrı ve şişlikle birlikte ani nefes darlığı veya göğüs ağrısı olursa bu, pıhtının akciğere gittiğini (pulmoner emboli) gösterebilir. Kendiniz araç kullanmadan hemen 112'yi arayın veya acil servise başvurun.

Sık sorulan sorular

Diz protezi ameliyatından sonra ne zaman yürünür?

Yürüme genellikle ameliyat günü ya da ertesi gün, fizyoterapist eşliğinde ve yürüteç veya koltuk değneğiyle başlar. AAOS'a göre 2–3. haftalarda tek değnek veya bastona geçilebilir; NHS'e göre yaklaşık 6. haftada, hazır hissediyorsanız yardımcı olmadan yürümeyi deneyebilirsiniz.

Diz protezi ameliyatı sonrası iyileşme ne kadar sürer?

Günlük işlerin çoğuna genellikle 3–6 hafta içinde dönülür. Ancak güç ve hareket açıklığındaki kazanımlar aylarca sürer; NHS'e göre tam iyileşme birkaç ay ya da daha uzun sürebilir. Parsiyel protezde süre genellikle daha kısadır.

Diz protezinden sonra fizik tedavi şart mı?

Protez eklem yüzeyini değiştirir, ancak kasları güçlendirmez ve dizin hareket açıklığını kendiliğinden geri kazandırmaz. Bu nedenle ameliyat sonrası egzersiz programı iyileşmenin temel parçasıdır. Programın klinikte mi evde mi, hangi sıklıkta yürütüleceğine cerrahınız ve fizyoterapistiniz birlikte karar verir.

Diz protezinden sonra ne zaman araba kullanılır?

NHS, total diz protezinden sonra en az 6 hafta, parsiyel protezden sonra en az 3 hafta beklenmesini önerir. AAOS'a göre bu süre genellikle 4–6 haftadır ve dizin araca rahatça binecek kadar bükülmesi, fren tepki süresinin yeterli olması gerekir. Araç kullanmaya başlamadan önce mutlaka hekiminize danışın.

Diz protezi sonrası diz çökmek yasak mı?

Diz çökmek protezde hasar oluşturmaz ama ilk dönemde rahatsız edici olabilir. NHS, hekiminiz izin verene kadar diz çökmemenizi önerir.

Diz protezi kaç yıl dayanır?

NHS'e göre diz protezlerinin çoğu yaklaşık 25 yıl dayanır. AAOS'a göre günümüz protezlerinin yüzde 90'ından fazlası 15 yıl sonra hâlâ iyi çalışmaktadır. Protez yıprandığında yenileme (revizyon) ameliyatı yapılabilir.